main logo of samtekhoda

98-09-18-حجت الاسلام والمسلمین فرحزاد-سیری در صحیفه سجادیه امام زین العابدین (ع) ( شرح دعای مکارم الاخلاق)


برنامه سمت خدا

موضوع برنامه: سیری در صحیفه سجادیه امام زین العابدین (شرح دعای مکارم الاخلاق)

كارشناس: حجت الاسلام والمسلمين فرحزاد

تاريخ پخش: 18-09- 98

شریعتی: بسم الله الرحمن الرحیم، اللهم صلی علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم.

ای مهر تو پربارترین حاصل ما *** وی پیش کش تو جان ناقابل ما

عادت به کسی جز تو نداریم ای کاش *** داغ تو عیادتی کند از دل ما

سلام می‌کنم به همه دوستان عزیزم، بیننده‌های خوب و گرانقدرمان، به سمت خدای امروز خیلی خوش آمدید. حاج آقای فرحزاد سلام علیکم و رحمة الله.

حاج آقای فرحزاد: علیکم السلام و رحمة الله. خدمت جنابعالی و بینندگان و شنوندگان عزیز عرض سلام دارم. خواهش می‌کنم که شکرگزاری را فراموش نکنند، وقتی هوا آلوده است زیاد آه و ناله می‌کنیم، وقتی باد می‌آید و هوای آلوده را می‌برد، باران و برف، شکر این نعمت‌ها را به جا بیاوریم، شاکر باشیم. راه زیاد شدن نعمت شکرگزاری و قدردانی است.

شریعتی: در محضر صحیفه نورانی سجادیه و دعای مکارم الاخلاق، بحث امروز شما را خواهیم شنید.

حاج آقای فرحزاد: بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین، اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم.

بخش دیگر دعای مکارم الاخلاق، حضرت عرضه می‌دارد «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ لَا أُظْلَمَنَّ وَ أَنْتَ مُطِيقٌ لِلدَّفْعِ عَنِّي» خدایا هیچوقت مورد ستم قرار نگیرم در حالی که تو می‌توانی آن ستم را از من دفع کنی، «وَ لَا أَظْلِمَنَّ وَ أَنْتَ الْقَادِرُ عَلَى الْقَبْضِ مِنِّي» همانطور که در معرض مظلوم شدن هستیم، در معرض ظالم بودن هستیم. خدایا کمک کن هیچوقت ظالم نشوم، در حالی که قدرت داری بر اینکه من نیافتم و به کسی ظلم نکنم. در اسلام ظالم بودن نهی شدید شده است و هم مظلوم پروری و پذیرش ظلم، لذا امیرالمؤمنین بعد از ضربت خوردن چندین وصیت دارند، یکی این است که به امام حسن و امام حسین و همه دوستانشان فرمودند: «لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ‏ عَوْناً» (نهج‌البلاغه/ص421) یعنی ما باید تلاش نهایی و جدی داشته باشیم و همه جا و همه وقت با ظلم مبارزه کنیم. همیشه مقابل ظالم باشیم. میل به ظالم و ترویج ظالم هم شما را جزء ظالم می‌کند. هرجای دنیا ظلمی می‌شود، یک حیوان، اگر راضی بودی شریک هستی. حتی میل به ظلم در ما نباشد. هرجا ناحقی هست و ظلمی هست باید تبری بجوییم. همیشه مقابل ظلم و ظالم باشیم و همیشه یاور مظلوم باشیم. حالا به یک نبات و گیاه، یک حیوان، یک انسان، بحث ظلم بحث مورد ابتلایی است و باید در مورد این موضوع صحبت کنیم.

بار شتری را بسته بودند که صبح مسافرت بروند. پیغمبر خدا ناراحت شدند و فرمودند: صاحب شتر باید در قیامت پاسخ بدهد. چرا از الآن بار شتر کردی؟ هروقت قصد حرکت داشتی بار کن. اگر مؤمنی سوار بر یک الاغ ضعیف و لاغر است که توان کشش انسان را ندارد، سوار شد و دادگاه آمد شهادت بدهد، شهادتش باطل است. اگر نمی‌توانی نفقه بدهی که ظلم کردی و اگر می‌توانی باید انجام بدهی، اگر نمی‌توانی چرا سوار شدی؟ یعنی ظلم در حق یک حیوان آدم را از عدالت می‌اندازد. روایات عجیبی در مورد ظلم داریم که خدا زنی را وارد جهنم می‌کند بخاطر اینکه گربه‌ای را حبس کرد و آب و غذا نداد، زجر کش کرد و بخاطر بی رحمی خدا به او آتش جهنم را می چشاند. ظلم مقوله‌ی مهمی است و پیغمبر ما فرمودند: «أَفْضَلُ‏ الْجِهَادِ مَنْ‏ أَصْبَحَ‏ لَا يَهُمُّ بِظُلْمِ أَحَدٍ» (وسایل الشیعه/ج15/ص162) بالاترین جهادها این است که در خانه یا بیرون هستی ظلم به کسی نکنی. بالاترین جهاد یک انسان این است که شبانه‌روز مواشب باشد آزارش به احدی نرسد.

بزرگواری به من جمله‌ای فرمودند که همیشه در ذهن من هست. خدای متعال عفوش بی نهایت است و سریع الرضا است. ایشان می‌فرمودند: یقین دارم با خدا می‌توانیم کنار بیاییم، خدا می‌آمرزد ولی همان خدا به حق الناس و ظلم گیر می‌دهد. پیغمبر فرمود: خدا قسم خورده که من از ظلم ظالم نمی‌گذرم. یا باید حلال کند یا بگذرد و قصاص کند. لذا بزرگ فرمود: تمام دغدغه‌ی شب و روز من در طول سیر و سلوک و زندگی این است که آه مظلوم پشت سرم نباشد. در اتوبان یک ماشین مراعات نمی‌کند به کسی می‌زند، چه ترافیکی می‌شود و صدها نفر اسیر می‌شوند. مواظب باشیم آه مظلوم، حق الناس گردن ما نباشد. ظلم این است که پایمان را از گلیم‌مان بالاتر می‌گذاریم. مواظب باشیم آزار و اذیت ما به کسی نرسد. در ادامه حضرت می‌فرماید: «وَ لَا أَضِلَّنَّ وَ قَدْ أَمْكَنَتْكَ هِدَايَتِي» خدایا من را حفظ کن که گمراه نشوم در حالی که تو می‌توانی مرا هدایت کنی. «وَ لَا أَفْتَقِرَنَّ وَ مِنْ عِنْدِكَ وُسْعِي» تو می‌توانی وسعت رزق به من بدهی و ریزش ارزاق به من ببارانی. «وَ لَا أَطْغَيَنَّ وَ مِنْ عِنْدِكَ وُجْدِي» ظغیان نکنم در حالی که تو می‌توانی مرا یاری کنی و دست مرا بگیری. اینکه همیشه آدم از خدا کمک بخواهد. رزاق خداست، ناصر خداست.

در امالی شیخ صدوق هست که خدای متعال می‌فرماید: «كُلُّكُمْ ضَالٌ‏ إِلَّا مَنْ‏ هَدَيْتُهُ وَ كُلُّكُمْ فَقِيرٌ إِلَّا مَنْ أَغْنَيْتُهُ وَ كُلُّكُمْ مُذْنِبٌ إِلَّا مَنْ عَصَمْتُهُ» (من لا یحضرالفقیه/ج4/ص397) یعنی اگر لطف و عنایت خدا نباشد، همه گمراه می‌شوند. هدایت از خداست. خدا به پیغمبر می‌گوید: تو هیچکس را منهای من نمی‌توانی هدایت کنی. ابولهب عموی پیغمبر بود و پیغمبر دوست داشت هدایت شود ولی خدا هم باید بخواهد و اشاره‌ای بکند. لذا می‌فرماید: «کُلُّکم» را بکشید، در نماز دهها بار می‌گوییم: «اهدنا الصراط المستقیم» ما را به راه راست هدایت کن. «كُلُّكُمْ فَقِيرٌ إِلَّا مَنْ أَغْنَيْتُهُ» همه شما فقیر    هستید، همه ذرات ما فقر محض است. «وَ كُلُّكُمْ مُذْنِبٌ إِلَّا مَنْ عَصَمْتُهُ» اگر من کمک شما نکنم همه گنهکار هستید. فراز بعدی که بحث ما در این فراز است «اللَّهُمَّ إِلَى مَغْفِرَتِكَ وَفَدْتُ» من به مغفرت و آمرزش تو می‌خواهم وارد شوم. «وَ إِلَى عَفْوِكَ قَصَدْتُ» خدایا به عفو تو قصد کردم که مرا ببخشی. «وَ إِلَى تَجَاوُزِكَ اشْتَقْتُ» به گذشت تو مشتاق هستم. «وَ بِفَضْلِكَ وَثِقْتُ» من به فضل و کرم تو وثوق دارم. من پیش خدا دست خالی هستم. «وَ لَيْسَ عِنْدِي مَا يُوجِبُ لِي مَغْفِرَتَكَ» عملی نکردم که باعث مغفرت من شود و دست خالی هستم. فضل تو هست که باید نصیب من شود. نماز خواندم و روزه گرفتم ولی باید مرا ببخشی. «وَ لَا فِي عَمَلِي مَا أَسْتَحِقُّ بِهِ عَفْوَكَ» ریشه ما را می‌زند، امام سجادی که همه وجودش یاد خدا بوده است، می‌گوید. در اعمال من چیزی که مستحق عفو تو باشد ندارم. «وَ مَا لِي بَعْدَ أَنْ حَكَمْتُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا فَضْلُكَ» یعنی من محکوم مطلق هستم. ما همیشه خودمان را محکوم مطلق بدانیم. خدایا وقتی من محکوم مطلق بودم، فضل تو می‌تواند دست مرا بگیرد. «فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ تَفَضَّلْ عَلَيَّ»

دو سه نکته مهم این فراز آخر دارد که جملاتش مهم است. اینها قواعد کلی و مسائل کاربردی سیر و سلوک و اخلاق است. در همه زمان‌ها و مکان‌ها ولو پیغمبر هستی، چه برسد که پایین‌تر، همیشه در مقابل خدا خودمان را از حد گنهکار بودن بیرون نیاوریم. امام صادق به کسی یاد داد این دعا را زیاد بخواند، «اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِي مِنَ الْمُعَارِينَ‏ وَ لَا تُخْرِجْنِي مِنَ التَّقْصِير» خدایا بعضی ایمانشان عاریه و موقتی است. مثل زبیر، خدایا از اعتراف به گناه و مقصر بودن هیچوقت مرا جدا نکن. اگر عابدترین انسان‌ها شدم و مجاهدترین رزمنده‌ها شدم، باز هم بگویم: دست خالی هستم. حضرت آدم(ع) فرمود: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ» (اعراف/23) یا مثلاً «ظلمت نفسی» در دعاها فراوان داریم ذکر یونسیه «سبحانک انی کنتُ من الظالمین» چقدر تأکید دارد. خدایا تو خوب هستی!

روایت داریم که امام صادق(ع) فرمودند: «لَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِرَجُلٍ مِنْ‏ أَهْلِ‏ الْبَادِيَةِ بِكَلِمَتَيْنِ» (کافی/ج2/ص579) یک کسی را خدا آمرزید بخاطر دو جمله، آن چه بود؟ گناهی خطایی کرد، به خدای متعال عرض کرد: خدایا مرا اگر عقوبت کنی من مستحق هستم. این عدل توست، ولی اگر مرا ببخشی و عفو کن لطف توست. این به زبان فطری و بیابانی خود گفت، خدا همه گناهانش را بخشید. آدم حاضر نیست اقرار کند، این خیلی بد است. حتی پیش مردم هم بعضی اینطور هستند. اختلاس کرده، آدم کشته ولی اقرار نمی‌کند. خودمان ا حق مطلق و طرف مقابل را باطل مطلق می‌بینیم. در مفاتیح، تعقیبات مشترکه اول مفاتیح هست، آخرهای تعقیبات مشترکه دعایی است که پیغمبر(ص) فرمودند: کسی این دعا را بخواند، خدا روز قیامت گناهانش را به رخش نمی‌کشد و او را می‌آمرزد و از حساب و کتاب رد می‌کند. اگر این دعا را بخواند، خدایا رحمت تو از گناه من وسیع‌تر است «اللَّهُمَّ إِنَّ مَغْفِرَتَكَ أَرْجَى مِنْ عَمَلِي وَ إِنَّ رَحْمَتَكَ أَوْسَعُ مِنْ ذَنْبِي اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ ذَنْبِي‏ عِنْدَكَ‏ عَظِيماً فَعَفْوُكَ أَعْظَمُ مِنْ ذَنْبِي» خدایا اگر گناه من نزد تو بزرگ است، ولی عفو تو خیلی بزرگتر است. «اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ أَكُنْ أَهْلًا أَنْ أَبْلُغَ رَحْمَتَكَ فَرَحْمَتُكَ أَهْلٌ أَنْ تَبْلُغَنِي لِأَنَّهَا وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ بِرَحْمَتِكَ يَا ارْحَمَ الرَّاحِمِينَ» اگر به ما بگویند: صفحه دهم مفاتیح یک چک پول پنجاه هزارتومانی است، همین الآن همه بلند می‌شود می‌بینند. این دعایی که پیغمبر می‌گوید: اگر کسی بعد از نمازهایش بخواند، خدا این بنده را از گناهانش مطلع نمی‌کند. حیف نیست این دعا را نخوانیم.

روایت است که حضرت موسی(ع) چون کلیم الله بود و با خدا خیلی صحبت می‌کرد، هر پیامبری یک لقب خاصی دارد، آدم صفی الله، موسی کلیم الله، ابراهیم خلیل الله، عیسی روح الله، محمد حبیب الله، حضرت موسی چون با خدا زیاد نجوا داشت، به خدا عرض کرد: من می‌خواهم بدترین و بهترین خلق تو را ببینم. فرمود: برو فلان شهر دم دروازه صبح اولین نفری که می‌رود بدترین خلق است. دید پدری با پسری می‌رود، به او وحی شد این پدر از همه گنهکارتر است. بهترین خلق را گفتند: صبر کن غروب شود. غروب شد وقتی آدم‌ها برمی‌گشتند، همان شخصی که صبح می‌رفت، برمی‌گشت. گفت: این بهترین خلق من است. یعنی انسان می‌تواند صبح تا شب 180 درجه تغییر کند. خدای مهربان فرمود: وقتی به صحرا رفت، بچه‌ای همراهش بود. این بچه چشمش به کوه‌های بلند افتاد. گفت: چقدر این کوه‌ها بلند است. آیا از این کوه بزرگتر هم داریم؟ گفت: آسمان‌ها بزرگتر است. گفت: از آسمان هم چیزی بزرگتر داریم؟ این آقا دلش شکست. گریه کرد و قلبش لرزید. گفت: از آسمان‌ها بزرگتر گناه پدرت است که غرق گناه است. مشکل همه مردم ما این است که خودمان را بهترین خلق و پاک و صادق می‌دانیم. چه کسی حاضر است بگوید: من بدترین خلق هستم. این مرد گفت: گناه پدرت از آسمان‌ها بزرگتر است. بچه دوباره سؤال کرد: گفت از گناهان تو در عالم چیزی هست بزرگتر باشد؟ گفت: از گناهان من بزرگتر عفو و فضل خداست. «اللَّهُمَّ إِلَى مَغْفِرَتِكَ وَفَدْتُ، وَ إِلَى عَفْوِكَ قَصَدْتُ، وَ إِلَى تَجَاوُزِكَ اشْتَقْتُ، وَ بِفَضْلِكَ وَثِقْتُ، وَ لَيْسَ عِنْدِي مَا يُوجِبُ‏ لِي‏ مَغْفِرَتَكَ» دعای مکارم الاخلاق خیلی فرازهای زیبایی دارد. «وَ مَا لِي بَعْدَ أَنْ حَكَمْتُ عَلَى نَفْسِي إِلَّا فَضْلُكَ» فضل و بخشش خدا از گناه من بزرگتر است. او می‌تواند ببخشد.

پیغمبر عظیم الشأن حضرت محمد مصطفی، فرمود: هیچ کدام از شما به صرف عمل، منهای رحمت و فضل خدا وارد بهشت نمی‌شود. مشکل بزرگ متدینین ما غرور و تکبر و خودخواهی است. من چهل سال نماز شب خواندم. هرچه داری از خداست، لذا پیغمبر ما فرمود: «لن یدخل الجنه احدٌ بعمله و لکن یدخل برحمة» گفتند: یا رسول خدا حتی خود شما؟ فرمودند: بله من هم همینطور هستم. پیغمبر هرچه دارد از خداست. دعای ابوحمزه پر از این مسائل، نه اینکه نماز نخوانیم و عبادت نکنیم، باید باشد در مقام عمل، در میدان عمل، در حد اعلی مثل خود امام‌ها، جهاد می‌کردند، عبادت می‌کردند و تقوا داشتند. ولی تکیه ما بر عمل نباشد.

تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافری است *** راهرو گر صد هنر دارد، توکل بایدش

بر عملت تکیه نکن. امام سجاد می‌فرماید: «لَسْتُ أَتَّكِلُ فِي النَّجَاةِ مِنْ‏ عِقَابِكَ‏ عَلَى‏ أَعْمَالِنَا بَلْ بِفَضْلِكَ عَلَيْنَا» خدایا من برای نجات از جهنم و عقوبت به عملم تکیه نمی‌کنم. به فضل و کرم تو تکیه می‌کنم. ریشه تمام رذایل را می‌زند. لذا خیلی باید مواظب باشیم به عمل تکیه نکنیم. امام حسین(ع) لحظات آخر فرمودند: «اللَّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتِي فِي‏ كُلِ‏ كَرْبٍ‏، وَ أَنْتَ رَجَائِي فِي كُلِّ شِدَّةٍ» امام حسینی که در گودی قتلگاه همه چیز را در راه خدا داده است ولی می‌گوید: خدایا تو وثوق من و معتمد من هستی و من به تو تکیه کردم. تو امید من در هر شدتی هستی. بزرگی فرمود: اگر خدا روز قیامت بگوید: بیا حساب و کتاب پس بده من راه جهنم را می‌گیرم و می‌روم. امیرالمؤمنین می‌گویند: «الرجاء للخالق سبحانه أقوى‏ من‏ الخوف» رجاء از خوف قوی‌تر است. رجاء آدم را بیشتر بالا می‌برد یا خوف، چرا؟ چون در رجاء خدا را می‌بینیم ولی در خوف خودت و گناهانت را می‌بینی. حدیث داریم که دل شکسته ترین افراد عزیز‌ترین عزیزان خدا هستند.

در کوی ما شکسته دلی می‌خرند و بس *** بازار خودفروشی از آن سوی دیگر است‏

کتابی به نام «مژده رحمت به گنهکاران» اسم مؤلف هم گنهکاری پشیمان بود. من ایشان را پیدا کردم، سید بزرگواری بود که فوت کردند. نوشته بود در اصفهان قحطی شده بود. نماز باران می‌خواندند، یکبار طلبه‌ها رفتند، هیأتی‌ها رفتند، فرهنگی‌ها رفتند نماز باران ولی باران نمی‌آمد. تا اینکه یک لوتی غلامحسین از لات‌های مهم اصفهان بود، اینها گنهکار و اهل خلاف بودند، می‌بیند مردم در زحمت و فشار افتادند و باران نمی‌آید، می‌گوید: باران نمی‌آید به خاطر شماست، اینها که مذهبی و خوب هستند، هرچه هست زیر سر شماست. امشب وضو بگیرید و کنار زاینده رود بیایید و التماس کنیم باران بیاید. ممکن است علما و عابدها رفتند، گفتم حضرت موسی به خدا گفت: «یا اله العابدین» جواب آمد لبیک! «یا اله العالمین» لبیک، «یا اله العاصین» چند بار خدا فرمود: لبیک! گفت: چرا؟ فرمود: عابد و عالم دلش به عبادت و علمش خوش است ولی این دست خالی است. این لات‌ها را برد استغفار و توبه کردند، وقتی از جا بلند شدند دیدند نسیم خنکی آمد و باران رحمت الهی شروع با باریدن کرد.

نم نم باران به می خواران خوش است *** رحمت حق بر گنهکاران خوش است

امام صجاد فرمود: «لیس عندی ما یستحق به عفوک الا فضله» من چیزی ندارم الا فضل تو.

شریعتی: «الهی عاملنا بفضلک ولا تعاملنا بعدلک» انشاءالله خدای متعال با فضل خودش با ما رفتار کند. امروز با خبر شدیم جناب آقای موسوی قهار به دیار باقی شتافتند. به خانواده محترمشان و جامعه ذاکرین و مادحین تسلیت می‌گوییم، انشاءالله با قرآن و اهل‌بیت محشور شوند.

حاج آقای فرحزاد: خدا رحمتشان کند. خدا پاسخ سلام را واجب قرار داده است. افرادی که برای ما سخنرانی کردند، مداحی کردند، قاریانی که قرآن خواندند، سحرهای ما را نورانی کردند، خدا رحمتشان کند.

شریعتی: امروز صفحه 250 قرآن کریم را تلاوت خواهیم کرد.

«وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ‏ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى‏ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ «6» وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ «7» اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى‏ وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ «8» عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ «9» سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ «10» لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ «11» هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ «12» وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ»

ترجمه آیات: وپيش از رحمت ونيكى، به شتاب از تو عذاب وبدى مى‏خواهند در حالى كه پيش از آنان عذاب‏ها بوده است. وهمانا پروردگارت نسبت به مردم با  داراى آمرزش است و به يقين پروردگارت سخت كيفر است. وكسانى‏كه كفر ورزيدند مى‏گويند: چرا از طرف پروردگارش نشانه‏اى (آشكار و به دلخواه ما) بر او نازل نشده است؟ (اى پيامبر!) تو فقطبيم‏دهنده‏اى و براى هر قومى راهنمايى است. خداوند مى‏داند آنچه را كه هر ماده‏اى (در شكم) حمل مى‏كند و آنچه را كه رحم‏ها جذب مى‏كنند (مثل نطفه) و آنچه را كه (در مراحل بعد از جذب) مى‏افزايند و هر چيز نزد او به مقدار و اندازه‏اى است. او به نهان و آشكار آگاه، بزرگ و بلند مرتبه است. (براى او) يكسان است كه از شما كسى سخن را سرّى گويد و كسى‏كه آن را آشكارا گويد وكسى كه خود را به شب مخفى كند و كسى ‏كه در روز آشكارا حركت كند. براى انسان فرشتگانى است كه پى‏درپى او را از پيش‏رو و از پشت سر از فرمان خداوند حفاظت مى‏كنند. همانا خداوند حال قومى را تغيير نمى‏دهد تا آنكه آنان حال خود را تغيير دهند و هرگاه خداوند براى قومى آسيبى بخواهد پس هيچ برگشتى براى آن نيست و در برابر او هيچ دوست و كارساز و حمايت كننده‏اى براى آنان نيست. اوست كسى‏كه برق (آسمان) را براى بيم و اميد به شما نشان مى‏دهد و ابرهاى گران بار را پديد مى‏آورد. رعد با ستايش او و فرشتگان از بيم او تسبيح مى‏كنند و او صاعقه‏ها را فرو مى‏فرستد تا هر كه را بخواهد مورد اصابت قرار دهد، در حالى كه آنان درباره خداوند به جدال مى‏پردازند و او سخت كيفر است.

شریعتی: نکات پایانی را بفرمایید.

حاج آقای فرحزاد: بهترین هدیه برای اموات، چهارده معصوم، شهدا و هرکس که دوست داریم، صلوات بر محمد و آل محمد است. تشکر ویژه می‌کنیم از همه عزیزانی که از قم و از شهرهای دور آمده بودند. از اینکه نتوانستیم با همه صحبت کنیم عذرخواهی می‌کنم. ما قدر حرم حضرت معصومه و قم، مشهد مقدس، عتبات عالیات را نمی‌دانیم. انشاءالله بانی شویم عزیزانی که نمی‌توانند بروند هم بروند. بزرگان ما در مشکلات مهم پناهنده به حضرت معصومه می‌شدند.

شریعتی: «والحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین»