main logo of samtekhoda

98-04-16-حجت الاسلام والمسلمین بهشتی-ابعاد مختلف تربیت عبادی(وقت نماز)


برنامه سمت خدا
موضوع برنامه: ابعاد مختلف تربیت عبادی (وقت نماز)
كارشناس: حجت الاسلام والمسلمين بهشتی
تاريخ پخش: 16-04-98     
شریعتی:
بسم الله الرحمن الرحیم و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین
سلام می‌کنم به همه دوستان عزیزم و بیننده‌های خوب نازنینمان، شنوندگان ارجمند رادیو قرآن که صدای ما را می‌شنوند. یک سلام مخصوص به همه آنهایی که تمام زندگی‌شان با یاد خدای متعال رنگ آرامش به خودش می‌گیرد. حاج آقای بهشتی سلام علیکم و رحمة الله، خیلی خوش آمدید.
حاج آقای بهشتی: سلام علیکم و رحمة الله، بنده هم خدمت حضرتعالی و همه بینندگان و شنوندگان سلام می‌کنم. ایام دهه کرامت را تبریک می‌گویم، میلاد حضرت معصومه(س) و فرزندان موسی بن جعفر که این روزها به نام آنها نامگذاری شده است. حضرت احمد بن موسی و صالح بن موسی بن جعفر و خورشید بلند جهان که در ایران زمین افتخار ایرانی‌ها هست، امام رضا(ع). از خداوند می‌خواهم این گفتگوها را با خیر و نور و رشد و به دور از هر آفت و اشتباه تقدیر بفرماید.
شریعتی: امروز یکشنبه ماه ذی القعده است و نماز مخصوصی که خیلی هم فضیلت دارد را فراموش نکنید. در ذیل بحث تربیت عبادی به بحث نماز رسیدیم، جزئیاتش را مرور کردیم، امروز انشاءالله در مورد وقت نماز صحبت خواهیم کرد.
حاج آقای بهشتی: بسم الله الرحمن الرحیم، الهی انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی.
در مورد نماز آیات و احادیثی را گفتیم، این گره خورده با وقت، خداوند جزء جوهره نماز وقت را قرار داده است. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ‏ عَلَى‏ الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً» (نساء/103) کتاب یعنی واجب، «کتب علیکم الصیام» یعنی واجب شد. یک واجب وقت‌دار است. یعنی خداوند نفرمود: در هفته هفتاد رکعت نماز بخوانید. این نمازها تقسیم شد، دو رکعت در این وقت، چهار رکعت در این وقت، وقت در تربیت ما، در دنیای ما و آخرت ما و فرد و جامعه ما تأثیر دارد. خداوند اینگونه طراحی کرده است. وقت را جزء مکانیسم این عبادت قرار داده است. به جز نماز خیلی از واجبات دیگر هم با وقت گره خورده است. مثل روزه که ما نمی‌توانیم سی روز در طول سال روزه بگیریم. «أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ‏» (بقره/184) در ماه رمضان، ماه شوال و ذی القعده برای کسانی است که در ماه رمضان یا مریض بودند یا مسافر، ولی مسلمانان تا روز قیامت در این زمان تعریف شده است. حج که از فردا زائران حرکت خواهند کرد. برای قبولی زیارت آنها و سلامتشان و حج باشکوهشان دعا می‌کنیم. اعمال حج باید در وقت خود انجام شود. یک روز قبل از عید قربان باید مکه را ترک کنند و به سرزمین عرفات بیایند. بعد از عرفات تا خورشید غروب می‌کند نماز می‌خوانند و حرکت می‌کنند، دو و نیم میلیون حاجی در همین وقت باید این اعمال را به جا بیاورند و اگر کوتاهی کنند جریمه دارد.
وقت در جای جای مراسم حج هست. این تأثیر تربیتی دارد. خمس، وقت درونش هست. هر مسلمانی کسب و کاسبی‌اش وقتی شروع می‌شود، کارمند است، کارگر یا کاسب است، یک وقتی را باید مشخص کند، این آغاز کسب درآمد من است. پس از یکسال که گذشت باید محاسبه کند، من بدهکار هستم، بستانکار هستم و پس انداز داشتم. خمس با وقت گره خورده است. زکات با وقت گره خورده است. «وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِه‏» (انعام/141) روز برداشت محصول وقت است که زکات داده شود. وقت یک پدیده مهمی است که عبادات ما را منظم می‌کند. یک نماز خوان گاهی که نمازها را نگاه می‌کنیم چرا تأثیر ندارد، چون به مسائلش دقت نداریم. علامه طباطبایی می‌فرماید: خداوند در قرآن به سی و چند چیز قسم یاد کرده است. در قرآن بیش از صد قسم داریم که بعضی تکرار شده است. خود ما وقتی می‌خواهیم تأکید کنیم به چیزی که خیلی برای ما مهم است قسم می‌خوریم.
علامه طباطبایی می‌فرماید: بیشتر قسم‌های خدا به وقت است. این معنا دارد، یعنی وقت گوهری است که به راحتی به دست نمی‌آید. خداوند به اجزاء وقت قسم خورده است. قسم به سحر، قسم به صبح، قسم به چاشت، قسم به ظهر، قسم به عصر، قسم به شب، قسم به روز، بعضی هم شش هفت بار در قرآن آمده است. ««وَ الْفَجْرِ»، «وَ الصُّبْحِ»، «وَ النَّهارِ»، «وَ الْعَصْرِ»، «و الضحی»، «واللیل» اینها پیام برای ما دارد. مسلمان‌ها پدیده وقت خیلی قیمتی است. حاج آقای قرائتی می‌فرماید: یک کسی ساعتش گم می‌شود، مدتی غصه می‌خورد که ساعتی را گم کردم اما ساعت‌ها را از دست می‌دهد و غصه نمی‌خورد. این ساعت را از دست می‌دهد چون برایش معنا دارد، اما ساعت‌های عمر را از دست می‌دهد، برایش مهم نیست. این نمازی که عامل تربیت ما هست، یک قسمتش همین وقت است.
در دین ما نماز قبل از وقت باطل است. همین فکر لازم دارد، چرا؟ مگر ما در نماز چه می‌گوییم؟ خدا بزرگ است. به جز الله خدایی نیست. خدا منزه است. چرا دو دقیقه زودتر باید باطل باشد؟ انگار نماز نخواندیم. قبل از وقت باطل، اول وقت بهترین، با تأخیر ثواب کم، بعد از وقت، گناه. این نقش وقت است. هرچه با تأخیر انجام شود ثوابش کمتر است. بعد از وقت گناه است که باید نماز را قضا کنیم، نخواندیم نماز صبح ما قضا شد، یا در مسافرت کوتاهی کردیم، قضای نماز را باید به جا بیاوریم و به جا هم می‌آوریم ولی یک گناه است. روایت دارد پیغمبر فرمود: روز قیامت روز خیلی سختی است. چون از ما حساب کشی می‌کنند. مدتی من مدیرکل در آموزش و پرورش بودم، از من نپرسیدند: چند وقت مدیرکل بودی؟ چقدر پول در اختیارت بود؟ چه کار کردی و کجا کوتاهی کردی؟ پیغمبر فرمود: از چیزهای مختلف می‌پرسند ولی حتماً از همه پنج چیز را سؤال می‌کنند. در دو مورد وقت است. «عن عمره‏ فيما أفناه» عمرت را چه کردی؟ «و عن شبابه» گل عمر و جوانی را چه کردی؟ دو سؤال از پنج سؤال روز قیامت در مورد وقت است. سالها و ماه‌ها و هفته‌ها و روزها و دقیقه‌ها را چطور گذراندی؟
چرا نماز قبل از وقت باطل است؟ روی زمان برنامه‌ریزی کن. از امام باقر یک حدیث تکان دهنده‌ای است که در جوانی از حاج آقای قرائتی شنیدم. ملک الموت، وقتی می‌آید جان ما را بگیرد، چند دقیقه یک فرصتی داریم تا این جان قبض شود. امام باقر فرمود: در آن دقایق انسان به فکر می‌رود. «يُفَكّرُ فيما أفنى‏ عُمرَه و فيمَ اذهَب دَهرَه» فکر می‌کند عمرم را چگونه سپری کردم؟ این نماز به ما یادآوری می‌کند، اتفاقاً روایتی دارد که ملک الموت روزی پنج بار سراغ ما می‌آید. وقت نمازها، اگر دید ما نمازها را اول وقت می‌خوانیم، یک ارفاقی می‌کند و یک جایزه‌ای می‌دهد، اینکه وقت مردن و جان دادن، معارف دین را به ما تلقین می‌کند. غم و غصه را هم از دل ما بیرون می‌کند. بالاخره ما روزی باید این جهان را ترک کنیم و آرزو می‌کنیم که عاقبت بخیر شویم. چه کنیم؟ نماز اول وقت بخوانیم. ممکن است دوستانی بگویند: خدا وقت داده است، تو سخت‌گیری می‌کنی. مثلاً نماز ظهر از ساعت 13:5 دقیقه تا 8:00 شب وقت دارد. نه من سخت‌گیری نمی‌کنم. همان خدا توسط پیامبر و معصومین به ما فرمود: اگر عذری نداری، اول وقت بخوان. در احادیث ما آمده است. پیغمبر خدا فرمود: نماز اول وقت رضوان خدا، نماز وسط عفو خدا و نماز آخر وقت غفران خداست. قیمت‌ها فرق دارد ولی همه درست است.
در حدیث دیگری داریم نماز اول وقت مانند خورشید است. نمازهای با تأخیر مانند ستاره‌هاست. نور خورشید را با ماه و ستاره مقایسه کنید. حدیث دیگر داریم که پیغمبر فرمود: نماز اول وقت مانند من است. نمازهای با تأخیر مثل پیامبران دیگر است. حالا که ما این نماز را می‌خوانیم و ادب می‌کنیم، با مقررات بخوانیم. اول وقت بخوانیم. تمرین کنیم یعنی بچه‌های ما در خانه‌ای زندگی می‌کنند، می‌گوید: مادرم وقت اذان که می‌شود یک حسی پیدا می‌کند. هرکاری دارد را رها می‌کند و وضو می‌گیرد. می‌گوید: تا یاد دارم از کودکی این صحنه را از پدر و مادرم یاد دارم. به وقت نماز آنها بودند که وقت نماز را به من یاد دادند.
کتابی است به نام میزان الحکمه، از قبل از انقلاب آقای ری شهری شروع کردند و الآن هم مجموعه جدیدتری دارد. یک بخشی در این مجموعه حدیثی هست برای برنامه‌ریزی که پیامبر و امامان به ما که پیروانشان هستیم فرمودند: برنامه‌ریزی داشته باشید، تقسیم کار کنید. وقتتان را چهار قسمت کنید، پنج قسمت کنید، یکوقتی یادم هست نگاه کردم در همه احادیث، بند اول رابطه با خداست. همینطور که برای کارهایت برنامه‌ریزی می‌کنی، ما جسم و جان داریم. فرد و جامعه داریم، دنیا و آخرت داریم. کسب و کار داریم، باید ورزش کنیم، دعا بخوانیم، کارهای مختلف داریم که برای همه باید تقسیم کار کنیم. فرمودند: اولین قسمت را برای خدا بگذار. «سَاعَةً لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ» برای راز و نیاز با خدا، از مبدأ خلقت کمک و انرژی بگیر برای باقی کارهایت، در آن احادیث بیست و چند حدیث در مورد برنامه‌ریزی است. برای خودتان برنامه داشته باشید. بچه‌هایتان را عادت بدهید برنامه داشته باشند و هرکاری را در وقت خود انجام بدهند.
یک نامه‌ای در نهج‌البلاغه هست که امیرالمؤمنین برای همه کارگزاران فرستاده است. در آن نامه فرمودند: نماز را قبل از وقت نخوانید. یکوقتی نگاه کردم دیدم کسی قبل از وقت نمی‌خواند، تا اینکه یکبار در فرودگاه مهرآباد بودم، برای سفری می‌رفتم، دیدم صبح زود هنوز اذان نشده نمازخانه پر است. از چند نفر پرسیدم چه نمازی می‌خوانید؟ گفتند: ما تمام وقت در آسمان هستیم، این نماز صبح ما هست، خوب این باطل است! نماز باید در وقتش باشد. ورزش هم باید در وقتش باشد. نویسنده‌ای برای نماز کتاب نوشته است، نقش نماز در بهره‌وری را نوشته است. اول کتاب اینطور شروع کرده که نماز مدل کارهای ماست! ما در اذان می‌گوییم: «حیّ علی خیرالعمل» یعنی بهترین کار یک مسلمان که به بقیه کارهای او رنگ می‌دهد، نماز است. وقتی می‌گوییم: نماز را سر وقت بخوان، یعنی کارت را هم سر وقت انجام بده. خوابت سر وقت باشد. چقدر لذت بخش است وقتی می‌بینیم یک نفر نظم دارد. نظم از چیزهایی است که همه را به سمت خود جذب می‌کند. هرکسی تقسیم کار کرده است، اتفاقاً کسانی که اهل برنامه‌ریزی هستند، وقت زیاد می‌آورند. گاهی از من می‌پرسند: ورزش می‌کنی؟ می‌گویم: نه، وقت ندارم. اشتباه می‌گویم، وقت دارم ولی برنامه ندارم. «توزیع الوقت توسیعه» یعنی برنامه‌ریزی وقت را زیاد می‌کند و عمر پر برکت می‌شود. وقتی برای دعا، استراحت، خانواده، تفریح، برنامه‌ریزی می‌کنیم، انسان وظایف مختلفی دارد. وقتی فکر می‌کنیم و برنامه‌ریزی می‌کنیم، وقت‌ها را تقسیم می‌کنیم. این را از نماز می‌آموزیم.
رحمت خدا به روح بلند شهید بهشتی، جوانی بودم قبل از انقلاب، یک بحران فکری برایم پیش آمده بودم دنبال مشاور بودم. یکی از دانشجویان دانشگاه علم و صنعت به من گفت: یک آقایی است به نام دکتر بهشتی، تلفنش را داد و گفت: با او مشورت کن. به ایشان زنگ زدم و گفتم: جوانی هستم و می‌خواهم با شما مشورت کنم. ایشان به من فرمودند: اجازه بدهید دفترم را نگاه کنم. فهمیدیم یک آدم خاصی است. کارهایش را می‌نویسد. نگاه کردند و گفتند: دو ماه دیگر وقت دارم. عصبانی شدم و گوشی را گذاشتم. دوست من پرسید: چه کار کردی؟ گفتم: این چه کسی است؟ من الآن مشکل دارم. ایشان می‌گوید: دو ماه دیگر، گفت: حیف است، از دست نده و التماس کن. ما دوباره زنگ زدیم، آقای دکتر من همان جوانی هستم که یک هفته قبل زنگ زدم، من عجله دارم، یک وقت زودتری، ایشان دوباره فرمودند: اجازه بدهید من به دفترم نگاه کنم. نگاه کردند و گفتند: بیست دقیقه به اذان صبح چهارشنبه، گفتم: یا امام زمان، ایشان چه کسی است؟ معلوم است وقتی دفترش را نگاه می‌کند، برای همه ساعاتش برنامه دارد. باور دارد که برای هدفی خلق شده است.
امیرالمؤمنین فرمود: «إنما أنت‏ عدد أيام» تو مجموعه‌ای از روزها هستی، هر روزی که می‌رود بخشی از تو رفته است. بخشی از هویت ما این دست است. فرض کنید این دست رفته است، دیگر برنمی‌گردد. تو مجموعه‌ای از روزها هستی، قدرش را بدان. ما از شهرستان به تهران آمدیم، نصف شب ساعت گذاشتیم، بیست دقیقه قبل از اذان صبح به خانه ایشان رسیدم. قبل از اینکه در بزنم در را باز کردند. منتظر بودند، معطر و تمیز، به من سلام کردند. وارد خانه ایشان شدم، موضوع را مطرح کردم، ایشان راهنمایی کردند. با هم نماز خواندیم، بعد از نماز ایشان فرمود: من این نظم را از نمازم آموخته‌ام. داریم تربیت عبادی را می‌گوییم، تربیت بخواهد شکل بگیرد، یکی در سایه عبادت است. با حج ما تربیت می‌شویم، با روزه تربیت می‌شویم. با نمازی که هر صبح و شام می‌خوانیم تربیت می‌شویم. وقت نماز یکی از پیام‌هایش این است که قدر وقت را بدانیم.
نکته دوم که اینجا می‌خواهم خواهش کنم، خیلی دوست داشتم فصل درس بود و برای دانش آموزان تکیه می‌کردم، اگر نماز را در مدرسه مطرح نکنیم، باختیم مخصوصاً در دوره ابتدایی. الآن سبک زندگی‌ها تغییر کرده است. آقای دکتر افروز یکوقت تحقیقی برای پسران راهنمایی کردند، که در عمرتان چند بار مسجد رفتید؟ شصت هفتاد درصد نرفته بودند. پسر مسلمان یکبار هم در عمرش مسجد نرفته است. مدرسه یکی از جاهایی است که باید خلأ را پر کند. در مدرسه هم یکی فیزیک نماز است که باید باشد، یکی رفتن به سمت اعماق و اسرار نماز است. اینها کار مدرسه است، مربی پرورشی و همه معلمان، دبیر ریاضی، زیست، می‌تواند یک نقشی در نماز بچه‌ها داشته باشد.
ما پنج نماز داریم و این نمازها وقت‌هایی دارند. یکی از پیام‌های تربیتی وقت نماز آشنایی با آیات الهی است. وقت‌ها به اضافه آسمان، زمین، خورشید، ماه، ستاره، مشرق، مغرب، روز و شب، اینها را قرآن هی تکرار می‌کند، «و من آیاته» خود قرآن می‌خواهد ما را با نشانه‌های خدا گره بزند. به نشان خدا وقتی دقت می‌کنیم سراغ خدا می‌رویم. این نشان یک صاحب نشانی است. یک آدرس است. مثلاً اگر می‌شد در مدرسه، جاهایی برای آموزش نجوم داشته باشیم، تلسکوپ باشد و رصد کنند، در آن پایگاه‌ها جای سرمایه‌گذاری برای این آموزش‌هاست. وقت نماز صبح چه وقت است؟ اسمش فجر است یعنی سپیده، فجر کاذب و فجر صادق داریم. سپیده دروغی و سپیده راستی، هنوز تجربه نکردیم. نشده تا به حال بیدار بمانیم و بمانیم. این پدیده طبیعی چیست؟ در پایان شب یک نور عمودی شبیه گرگی که دمش را بالا آورده است، یا شبیه نور شمع، یا بعضی گفتند: شبیه گوش گرگ، منجمین و ستاره شناسان ما به لحاظ علمی توضیح بدهند این چیست. این فجر کاذب است. یعنی هنوز وقت نماز صبح نرسیده است. در سایت‌ها نگاه کردم تصاویر کمی بود که باید فراوان باشد. این بچه را به تماشای طبیعت ببریم. چه فعل و انفعالاتی در مشرق رخ می‌دهد، این پدیده چیست؟ تقریباً بیست دقیقه در طول سال هم ممکن است کمتر و بیشتر باشد. بیست دقیقه فجر کاذب طول می‌کشد و فجر صادق، اینبار یک روشنایی افقی، تمام مشرق را می‌گیرد.
الآن بخاطر رادیو و تلویزیون، ساعت دیده نمی‌شود، این ناکافی است. خدا خواسته ما را با وقت نماز به عرصه طبیعت و تماشای آیات ببرد. در شهر قم یک مرد خیّری بود که گفت: بهترین تلسکوپ‌ها را خریداری کرده و مراجعه کننده زیاد دارد. ولی یک کسی باشد با فکر از این تلسکوپ استفاده کند برای آموزش وقت نماز، فکر می‌کنم آیت الله حسن زاده آملی فرمودند: علت اینکه مسلمان‌ها در نجوم پیشرفت فوق العاده داشتند دو موضوع فقهی است، یکی قبله و یکی وقت نماز است. به بهانه این دو موضوع مسلمان‌ها به علم نجوم کشیده شدند و چقدر پیشرفت داشتند. منجمین مسلمان طی این هزار و چند صد ساله پیشتاز هستند و پیشگام هستند. ما وسیله داریم، جا داریم، دانش آموز و مراجعه کننده داریم اما آدمی که از این فرصت استفاده کند و بگوید: ضمناً ارتباطی هست بین وقت نماز و این ابزار. شهر ری، آستان مقدس حضرت عبدالعظیم جایی برای نجوم دارد. ما دو پدیده داریم، غروب و مغرب، غروب وقتی است که دایره خورشید از چشم ما پنهان می‌شود و پشت کوه می‌رود ولی همچنان شعاعش در آسمان هست. بچه‌ها را تشویق کنیم عکس بگیرند و زیر آن در مورد ستایش خدا جمله بنویسیم. غروب چیست، مغرب چه وقتی است؟ به وقت نمازها چه ارتباطی دارد؟ این بیست دقیقه‌ای که بین غروب و مغرب هست، فتوای فقها چیست؟ شیعه چه می‌گوید؟ من می‌گویم: به تماشا بیایند. مؤسسات و نهادها و مدارسی بیایند این فضا را ایجاد کنند. این مقدمه خداشناسی می‌شود.
در شیوه‌های دعوت به نماز، یکی از شیوه‌ها توجه به آیات خداست. چه کسی این کرات آسمانی را با این نظم شگفت آور خلق کرده است؟ چه کسی نظارت می‌کند؟ در نمازمان باید به این مسائل گره بخوریم. مسلمان از کوچکی باید آموخته شود. یکی از آثار تربیتی انس و آشنایی با آیات خداست که خدا چه کرده است. خورشید نشانه خداست. شب نشانه خداست. رفت و آمد شب و روز از خداست. چون در رفت و آمد شب و روز ناگهان از تاریکی به روشنایی منتقل نمی‌شویم. با یک شیب ملایمی طیف تاریکی کم می‌شود، روز می‌آید. روز همینطور است. وقت نماز ظهر که بچه‌ها در مدرسه هستند، به صورت تئوری می‌شود تعریف کرد ولی چقدر خوب است در حیاط مدارس بچه‌ها این کار را با توصیه مربی پرورشی انجام بدهند. مثلاً می‌گوییم: شاخص، خورشید از مشرق طلوع می‌کند و به این لیوان می‌خورد. یک سایه‌ای در مغرب، بلند است. آرام آرام هرچه خورشید بالاتر می‌آید، سایه کمتر می‌شود. تمام می‌شود؟ تمام نمی‌شود مگر در مناطق خط استوا، در مناطق ما بین خط استوا و قطب شمال هستیم، تمام نمی‌شود. چه می‌شود؟ به کمترین حد که رسید یکباره این طرف می‌آید. همین را بچه ما ندیده است. یک بچه دوازده سال است در مدرسه است، عجب! این سایه این طرف بود، تمام نشد. این وقت اذان ظهر است. بچه‌ها را به این فعالیت وادار کنیم. اینها همه نشانه‌های خداست. این بار وقتی نماز می‌خواند اشک می‌ریزد و کوچکی خودش را در پیشگاه خدا حس می‌کند. من در چه جهانی زندگی می‌کنم، چقدر دقیق است!
وقتی می‌گوییم: تربیت عبادی، یک عبادتی است به نام نماز که اجزایی دارد. ما نیت کردیم، از وضو شروع کردیم، به وقت رسیدیم. مکان نماز، جهت نماز، همه اینها وقتی جمع می‌شود یک انسان کامل می‌سازد. یکی از آثار تربیتی توجه به آیات الهی است. نصف شب چه وقت است؟ همین یک فرمولی دارد. چطور محاسبه کنیم؟ بین فقهای شیعه و سنی در وقت‌ها گاهی اختلاف است. پایان وقت نماز عصر را بعضی فقهای ما می‌گویند: غروب، بعضی می‌گویند: مغرب، بیست دقیقه این وسط فاصله است. فتوا را بدانیم، مرجعی که من از او تقلید می‌کنم چه نظری دارد. بیاییم در مقالات بخوانیم که چه فعل و انفعالاتی پیش می‌آید، غروب چیست، مغرب چیست. آسمان را اگر به دو نیمه تقسیم کنیم، مشرق آسمان و مغرب آسمان کجاست؟ شعاع خورشید زردی و سرخی قاطی دارد. وقتی که سرخی‌های سمت شرق آسمان تمام می‌شود مغرب است. همین را تجربه کنیم. ما سالی چند میلیون دانش آموز داریم که به اردو می‌آیند. اردوهای کشوری، اردوهای استانی، اردوهای شهرستانی، چند صد هزار نفر مشهد می‌آیند، از بوشهر چند اتوبوس و مینی‌بوس با قطار به مشهد می‌آیند. سی ساعت در قطار هستند. مربی اگر دقت داشته باشد و بگوید: از چیزهایی که در راه می‌خواهم با بچه‌ها در میان بگذارم یکی همین زیبایی‌های خلقت خدا در وقت‌های نماز است. بچه‌ها به این سپیده‌ی دروغی می‌گویند. این طلوع خورشید است، طلوع خورشید یعنی چه؟ یعنی نور که از خورشید جدا می‌شود منظور است یا ما که با چشم در شهرمان آفتاب را می‌بینیم منظور است.
وقت نماز ظهر می‌خواند که زوال ظهر است، یعنی ظهر نابود شود؟ نه، یعنی سایه به حداقل خودش می‌رسد. در مناطق استوایی سایه تمام می‌شود و بعد از این طرف شروع می‌شود. در مناطق ما سایه به کمترین حد خود می‌رسد و اینبار این طرف می‌افتد. خود قرآن می‌فرماید: سایه تسبیح خدا می‌کند. پدیده سایه، قرآن می‌گوید: از آیات خداست. خداوند برای مخلوقات سایه قرار داده است. بچه‌های ما سایه را در فیزیک می‌خوانند، با توجه به اینکه مبدأ اینها خداست، درس خداشناسی در پرتو وقت نماز است. چقدر خوب است که گروه‌های بیشتری به صورت مردمی و دانش آموزی برای استهلال داشته باشیم. به جز کارشناسان و متخصصان مردم درگیر شوند. یکوقتی بعد علمی دارد و یکوقتی تربیتی است. خورشید که می‌گیرد برای چه باید نماز آیات بخوانیم؟ ماجرای علمی است که اسلام به مسأله تربیتی گره زده است. این تغییرات از خداست، تحت نظارت و هدایت خداست. همین الآن که خورشید گرفته وضو بگیریم و در پیشگاه او بایستیم و با او راز و نیاز کنیم. این کار نماز است. در مورد وقت نماز، وقت نماز صبح از اذان صبح تا طلوع آفتاب، اینها ناکافی است و برای تربیت ما که جهانی است که ما را از خدا دور کند، باید مسیرهایی را برای رفاقت با خدا فراهم کنیم. یکی وقت نماز است. بچه‌ها تحقیق کنند که چند بار اسم روز در قرآن آمده و کجا هست. چه نکته‌ای دارد؟ چند بار اسم شب آمده است. شب بیشتر آمده یا روز یا تعدادشان به یک اندازه است. چند بار اسم خورشید آمده است. چهل بار در قرآن اسم خورشید آمده است.    
شریعتی: حاج آقای میرباقری در ذیل بحث تفسیر سوره‌های جزء سی، جلسات متعددی در مورد «والعصر» صحبت کردند.
حاج آقای بهشتی: در تفاسیر دارد که زمان پیامبر مسلمان‌ها هر روز که همدیگر را می‌دیدند سوره عصر می‌خواندند. از بین 114 سوره قرآن این سوره را انتخاب کردند. یعنی من تا شما را می‌دیدم هی یادآوری کنیم که وقت از دست نرود، «والعصر». اثر وقت در زمان پیامبر خیلی زیاد بود. من برای شما و شما برای من، هر روز سوره عصر را یادآوری می‌کردند. «ان الانسان لفی خسر» نکند ما جزء ضرر بده‌ها باشیم. «الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات».
شریعتی: امروز صفحه 95 قرآن کریم را تلاوت خواهیم کرد.
«وَ إِذا كُنْتَ‏ فِيهِمْ‏ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى‏ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى‏ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً «102» فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً «103» وَ لا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً «104» إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَ لا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً»
ترجمه آیات: (اى پيامبر!) هرگاه (در سفرهاى جهادى) در ميان سپاه اسلام بودى و براى آنان نماز برپا داشتى، پس گروهى از آنان با تو (به نماز) بايستند و سلاحهاى خود را همراه داشته باشند، پس چون سجده كردند (قيام نمايند و ركعت دوّم را فرادى‏ انجام داده پس بروند و) پشت سر شما (نگهبان) باشند، و گروه ديگر كه نماز نخوانده‏اند (از ركعت دوّم) با تو نماز بخوانند و وسايل دفاع و سلاحهاى خود را با خود داشته باشند، كافران دوست دارند كه شما از سلاح و ساز و برگ خود غافل شويد تا يكباره بر شما حمله آورند، و اگر از باران رنجى به شما رسيد يا بيمار و مجروح بوديد، گناهى بر شما نيست كه سلاحهايتان را بر زمين بگذاريد و (فقط) وسايل دفاع با خود داشته باشيد. همانا خداوند براى كافران عذابى خواركننده فراهم كرده است. پس چون نماز را به پايان برديد، خداوند را در (همه) حال ايستاده و نشسته و به پهلو خوابيده ياد كنيد، پس هرگاه آرامش يافتيد (و حالت خوف تمام شد) نماز را (بصورت كامل) برپا داريد. همانا، نماز بر مؤمنان در وقت‏هاى معيّن واجب شده است. و در تعقيب دشمن سستى نكنيد، اگر شما رنج مى‏كشيد، همانا آنان نيز همان گونه كه شما رنج مى‏بريد رنج مى‏برند، در حالى كه شما چيزى (امدادهاى غيبى و بهشت) از خداوند اميد داريد كه آنان اميد ندارند، و خداوند دانا و حكيم است. همانا ما اين‏كتاب را بحقّ بر تو فروفرستاديم تا ميان مردم به آنچه خدا (از طريق وحى) تو را آموخته ونشان داده، داورى كنى وبه نفع خيانت‏كاران به مخاصمت برنخيز. و از خداوند طلب آمرزش كن كه همانا خداوند آمرزنده مهربان است.
شریعتی: نماز یکشنبه ماه ذی القعده به این صورت هست که غسل می‌کنید، دو تا دو رکعت است، همانند نماز صبح، بعد از حمد سه بار سوره توحید و یکبار سوره ناس و یکبار سوره فلق، بعد از اتمام چهار رکعت استغفار می‌کنند و یک ذکری هم دارد «لا حول و لا قوة الا بالله» بعد هم یک دعایی  دارد. هفته آینده روزهای شنبه و یکشنبه از مشهدالرضا در خدمت شما خواهیم بود.
حاج آقای بهشتی: از احمد بن موسی امامزاده فوق العاده محبوب یک داستانی بگویم. جمع زیادی خدمت احمد بن موسی در مدینه آمدند برای بیعت، احمد بن موسی فرمود: همه بیعت کردید. من با علی بن موسی الرضا بیعت کردم. ما به این ولایت پذیری می‌گوییم. فرمود: همه دنبال من بیایید برویم با علی بن موسی الرضا بیعت کنیم. این فوق العاده درس آموز است.
علامه مجلسی نقل می‌کند که یکی از اصحاب پیامبر گفت: قبل از اینکه اسلام بیاید در بیابان‌های حجاز دنبال پشکل شتر و گوسفند بودیم. اسلام که آمد ما را به دنبال حرکت خورشید برد. نگاه ما را از نگاه سطحی مادی به آسمان برد. پیغمبر فرمود: ضمانت می‌کنم نمازگزاری که نسبت به وقت‌های نماز اهتمام دارد و حرکت خورشید را تحت نظر دارد، لحظه جان دادن این جهان را راحت ترک کند. امتیازات نماز اول وقت را می‌گوییم. پیغمبر فرمود: خداوند می‌فرماید: این نمازهای پنج‌گانه واجب شبانه‌روزی را هرکس در وقتش بجا آورد و بر آن مواظبت کند، در قرآن داریم «الَّذِينَ هُمْ عَلى‏ صَلاتِهِمْ‏» (معارج/34) «وَ الَّذِينَ هُمْ عَلى‏ صَلَواتِهِمْ‏ يُحافِظُونَ» (مؤمنون/9) امام اینطور تفسیر کردند که حفاظت از نماز، حفاظت از وقت آن است. مواظب وقت نماز باشید.
یکی از یاران امام حسین روز عاشورا به نام ابو ثمامه، آمد جلو و گفت: ای فرزند رسول خدا، من آرزو دارم نماز بخوانم و شهید شوم. امام فرمود: وقت نماز را یادآوری کردی. امام رضا فرمود: اذان حکمت‌های زیادی دارد یکی یادآوری وقت نماز است. آنهایی که غافل هستند و توجه ندارند، یادآوری وقت نماز مهم است. امام باقر فرمود: کسی که نماز اول وقت می‌خواند، نماز سفید و درخشان به آسمان می‌رود. همین نماز یک هویتی پیدا می‌کند وقتی برمی‌گردد به نمازگزار می‌گوید: «حفظتنی حفظک الله» مرا پاسداری کردی، خدا تو را نگهدار باشد. کسی که نماز را در غیر وقتش می‌خواند، نماز به صورت سیاه به آسمان می‌رود و برمی‌گردد و می‌گوید: «ضیعتنی ضَیعَک الله» مرا ضایع کردی. یکی از مصادیق امر به معروف همین است که همدیگر را توصیه کنیم. تا جایی که امکان دارد نماز را اول وقت بخوانیم.
شریعتی: 27تیرماه سالگرد عروج مرحوم مهندسی است، همیشه می‌فرمودند: آنهایی که دائم الوضو هستند توفیق بیشتری برای نماز اول وقت پیدا می‌کنند. خدا کند همیشه با طهارت باشیم و سر وقت نمازهایمان را اقامه کنیم.