![]()
در ماه شعبان یادتان است میخواندیم روزهای آخر: "اللَّهُمَّ إِنْ لَمْ تَكُنْ غَفَرْتَ لَنَا فِيمَا مَضَىٰ مِنْ شَعْبَانَ فَاغْفِرْ لَنَا فِيمَا بَقِيَ مِنْهُ". حالا هم با یک دعا برویم برای شروع برنامه: خدایا تا الان هر جوری گذشته، این چهار روز را گذراندیم، نصفی از ماه رمضان مانده، توفیق به ما بده بقیهاش را بهتر از پیش استفاده کنم. الهی آمین.
خیلی خوش آمدید به برنامه دوشنبه که دوباره طبیعتاً باید منتظر حاج آقای پناهیان عزیز و گرامی باشید. بفرمایید لطفاً. آقا سلام عرض میکنم. حضور شما هم قبول باشد طاعات و عبادات. حاج آقا سلام عرض میکنم خدمت شما، خدمت بینندگان عزیز.
حجت الاسلام پناهیان: سلام علیکم. واقعاً آرزو میکنم برای همه بینندگان، برای همه مردم خوبمان، این ماه رمضان بهترین ماه مبارک رمضان در تمام عمرمان تاکنون باشد. الهی آمین. همهمان بگوییم.
این ماه رمضان را خدا به ما بیشتر لطف کرد. بسیار عالی.
ملایی: خدا کند واقعاً همینجوری. و بعد از دعای شما مردم، دعا کنیم برای همدیگر. برای همین قصه حاج آقا فرمودند... خب حاج آقا، روزه داری یک خرده ذهن را گاهی وقتها از مدار خارج میکند. یعنی من یکجوری میشوم، قند خونم میافتد، بیحوصله میشوم، گاهی احساس گرسنگی و تشنگی است. و مدیریت ذهن را در ماه رمضان هم داشت؟
حجت الاسلام پناهیان: بله، اتفاقاً بعضی چیزها را در ماه رمضان آدم بهتر میفهمد. چطور؟ که این را من چند تا روایت از امام رضا عَلَيْهِ السَّلَامُ، از امام صادق عَلَيْهِ السَّلَامُ، امام حسن عسکری عَلَيْهِ السَّلَامُ آوردم، تقدیم میکنم. خب که ببینیم خود روزه ماه مبارک رمضان (فقط فقط روزش را بخواهیم در نظر بگیریم) در مدیریت ذهن چه کمکی به ما میکند. صرف روزه گرفتن، همه آن عوارضی هم که شما فرمودید
ملایی: با همه آن عوارض، احتمالاً کنارش یک سری دستمایههایی ما داریم برای اینکه آن فاصلهمان را، آن عقبماندگیها را یا یک ضعفها را در اراده و در نگاه جبران بکنیم.
من خودم واقعیتش این چند وقته یک مسئله را خیلی به آن فکر میکنم که حالا باز برآمده از آموزههای رمضانی است. که آقا ماه رمضان، یکی از فلسفههای روزه این است که آقا گرسنهها را ببینید، تشنهها را ببینید، ببینید چه میکشند آنهایی که یک عمری با نداری و با گرسنگی و تشنگی دست و پنجه نرم میکنند. از قضا این روزهای پویش خیلی خیلی درخشانی هم شده در کشورمان به عنوان شماره پنجم. یعنی الان این دوره پنجمش است، پویش «ایران همدل». یادتان هست در دوران کرونا، رزمایش مواسات و همدلی، بعد برای غزه و لبنان آقا اشاره کردند، از ما به سردویدن شد، طلا جمع کردیم. پویش ایران همدل آمد در مسیر کمک به مردم غزه و فلسطین. و این بار دوره پنجم پویش ایران همدل برای همین قصه همراهی با آنهایی که یک ذره ممکن است دست و بالشان خالی باشد.
حجت الاسلام پناهیان: بله. و اینها همه از ذهن شروع میشود. بگذاریم اول مردم به عوامل توجهشان جلب بشود به کار خیر و بعد انشاالله با آن صفای باطنی که دارند، مبادرت به کار خیر خواهند کرد.
خب بحث را شروع کنیم. که در خدمت من این روایات را تقدیم کنم. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ. اینقدر توجه انسان و فهم انسان مهم است و اینقدر گاهی از اوقات کار دشواری است توجه به سادهترین چیزها، که روزه ماه مبارک رمضان میآید فلسفهاش این اعلام میشود: درک رنج محرومان و گرسنگان. در حالی که شما هر گرسنه و محرومی را ببینید... اگر جلوی چشممان بیایند، خیلی از گرسنگان و محرومان هستند که نجابتشان اجازه نمیدهد ما گرسنگیشان را ببینیم. ولی اگر ببینیم، خب میفهمیم گرسنه است دیگر. گرسنگی هم چیز بدی است، فقر چیز خوبی نیست. به این معنا که ما فقر دیگران را بخواهیم تحمل کنیم، بردباریمان کم میشود برای تحمل فقر دیگران کمک میکنیم. با اینکه مسئله خیلی ساده به نظر میرسد، درست است، ولی عمیقتر از این حرفهاست. ذهن انسان به این سادگی توجه به فقر دیگران پیدا نمیکند. به حدی که فلسفه روزه بارها و بارها در روایات توجه به محرومین اعلام شده.
مثلاً در این روایت از امام حسن عسکری عَلَيْهِ السَّلَامُ میفرماید: وقتی از ایشان پرسیدند: "لِمَ فُرِضَ الله الصَّوْمُ؟" چرا خدا روزه را واجب کرد؟ ایشان جواب دادند: "لِيَجِدَ الْغَنِيُّ مَسَّ الْجُوعِ" برای اینکه مزه گرسنگی را بچشد و توجه به فقیر پیدا بکند، بله، و اقدام بکند برای برطرف کردن فقر او.
این سخن از امام صادق عَلَيْهِ السَّلَامُ باز به عنوان فلسفه روزه اعلام میفرماید: "إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الصِّيَامَ لِيَسْتَوِيَ بِهِ الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ" تا غنی و فقیر با هم نزدیک بشوند. هر دو... الان دیگر غروب رمضان هستید، آن خیلی از روزها اینجوری بوده، ولی تو هم الان شبیه او گرسنه شدی، ببین او چه میکشد. برای اینکه من ببینم او چه میکشد، روزه واجب شده. این خیلی ماجرای مهمی است.
«ایران همدل» در ماه مبارک رمضان حتماً رونق بیشتری پیدا میکند اگر ما خوب روزه بگیریم. نیاییم در سحر و افطار جبران کنیم. آها! سحر و افطار یک مثل... یک صبحانه ساده و یک شام ساده باشد و مثلاً ناهار خوردن و یک چیزهایی بین روز را ترک کرده باشیم که این گرسنگی بیفتد در این روزهای نسبتاً کوتاه توی وجود ما تا طعم فقر و نداری و گرسنگی را بچشیم. بله. این توصیه شده. ما باید یکجوری روزه بگیریم که این گرسنگی دیگران و آزارمان را لمس کنیم. و این فلسفه روزه اعلام شده. این خیلی عجیب است. و بعد اقدام بکنیم متناسبش. وقتی که من روزهام و گرسنگی میکشم و الان آمادهترم رنج محرومین را بچشم، این موقع کمک به محرومین نکنم، وقتهای دیگر هم کمک به محرومین نخواهم کرد، وقتهای دیگر هم رحم و شفقت در دل من نخواهد بود.
ایران همدل واقعاً پویش و طرح اجتماعی بسیار عالی است که فلسفه ماه رمضان را به ما دارد یادآوری میکند و این تصریح اولیای خداست. در کلام رسول خدا هم البته آمده است. که در طرح ایران همدل هم من شنیدم فقط کمک کردن به فقیر نیست. دستگیری از دیگران، هر کسی ممکن است در یک زمینه یک نیازی پیدا بکند. بله، که اتفاقاً آدم فقیری هم نیست. میخواهد یک پیرمردی از یک خیابانی رد بشود، آدم ثروتمندی است ولی الان اینجا گرفتار شده، اسبابی دستش است. همدلی را کلاً افزایش بدهیم در ماه مبارک رمضان.
کارفرمایان به توصیه صریح رسول خدا به کارگران و کارمندان خودشان باید همدلی بورزند، سختگیری نکنند، خطاهایشان را ببخشند، اضافه کار بدهند، مثلاً چی بگویم؟ مرخصی بدهند یا سهل بگیرند. بله، این سهلگیری تصریح شده در کلام رسول خدا.
پس روزه یک امر اجتماعی است بیشتر، اینجوری نیست. چرا؟ دقیقاً دارد جامعهسازی میکند برای ما. دارد جامعهسازی میکند از نوعی که طبقات اجتماعی را هم دارد به هم میزند. بله. طبقات ثروتمند و فقیر را با هم قاطی میکند و اینها را میآورد در یک جریان همدلی به هم نزدیک میکند، همه را بر سر یک سفره مینشاند. چقدر بد است بعضیها افطار بگیرند مثلاً فقط ثروتمندان را دعوت کنند یا مثلاً یک گروه خاصی از جامعه را افطاری بدهند. آره، محرومین را مثلاً دعوت نکنند. خب این خیلی بد است. یا مثلاً کسانی فقط بروند سر سفره ثروتمندان بنشینند. سر سفرهای که خوب... فقرا جمع هستند، فقرا که من دارم میگویم حالا طبقات مختلف اجتماعی. هر کسی... این را ما باید به هم بزنیم در ماه مبارک رمضان، این همدلی را تجلی بدهیم. روزه و ماه مبارک رمضان بیشتر باید یک امر اجتماعی تلقی بشود. بله.
ما آثار روزه را در کلام امام رضا عَلَيْهِ السَّلَامُ داریم که میفرماید: طعم گرسنگی روز قیامت و بلاهای روز قیامت را بچشی و یادآوری بشود برایت. خب آقا شما بگویید ما روز قیامت در واقع شرایط سختی داریم. خب ما میفهمیم. نه، مدیریت ذهن به ما یاد میدهد که ببین برای اینکه بعضی چیزها در ذهنش خوب جا بیفتد، نیاز به تمرین عملی دارد. تواضع بخواهد جا بیفتد، نیاز به حرکت بدنی سجده و رکوع دارد. خودت باید انجام بدی، خودت باید انجام بدی. یعنی فیزیک بدن ما باید کمک بکند به فهمیدن یک چیزهایی.
یا در مسائل معنوی آمده در کلام امام رضا عَلَيْهِ السَّلَامُ: "لِيَكُونَ الصَّائِمُ خَاشِعًا ذَلِيلًا مُسْتَكِينًا". میفرماید برای اینکه این گرسنگی ضعفی را در انسان پدید میآورد، ببین آن تکبر در ما چه میکند؟ که این ضعف برای مستکین شدن ما در خانه خداوند متعال مفید است. اینها را به عنوان غرَض اعلام کردند در کلام معصومین که این افتادگی را پیدا کنیم.
من حال عبادت ندارم در اثر روزه. خب حال بیحالی که داری، بیحالی هم خودش یک حالی است.
سرحال بودن برای کسانی که نمیتوانند مدیریت کنند، سرحال بودن خودشان را یعنی متکبر بودن و بیخیال بودن و عیاش خارج شدن از آن چهارچوبی که دقیقاً... ولی شما همین بیحالی را هم نگاه کن. بیحالی را جوانها خصوصاً اگر روزه گرفتند، دچار بیحالی شدند. حالا لااقل دوران پیری خودشان که خیلی وقتها در دوران پیری آدم همیشه همینجور است. بله. غذا هم ممکن است نتواند بخورد، پرهیزها و اینها. اینها را یادشان بیاورد. کلاً "إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ". انسان طغیان میکند وقتی که مستغنی است. همیشه خودش را ببیند تا در یخچال را باز میکند، یه چیزی در یخچال هست. این کمکم یک حالت بدی در انسان ایجاد میکند و انسان غرور و خیال و وهم را میآورد که فکر میکند که همیشه اینقدر میتواند در حالت استغنا زندگی بکند. این فقر خیلی تعلیمات به انسان میدهد. شما ممکن است قرآن کمتر بتوانید بخوانید حتی در اثر این ضعف، بیشتر بخوابید، عیبی ندارد. میفرماید خوابت هم عبادت است. اما این درک ضعف، فلسفه دارد.
درک ضعف احساس گرسنگی... وقتی میگوییم احساس داریم، درباره حس صحبت میکنیم دیگر. حس کردن یعنی به مغز و میآید در ذهن انسان. به حدی که آدم هر موقع مثلاً دور برداشت خوبه یک روز روزه بگیرد. از آیتالله العظمی بروجردی رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ یادم آمد. گاهی عصبانی میشدند از دست این طلبههایی که سؤال بیربط میپرسیدند، بیدقت. که آقا دقت کن دیگر، حالا وقت همه را میگیری. و خب سؤال و جواب کردن در فضای باز حوزه علمیه که واقعاً عالیترین فضای تعلیم و تعلم و تفکر حوزه است (به نظر من من نمیخواهم جسارت بکنم به دانشگاهها) حوزه یک آزاداندیشی خاصی در آن رواج دارد. اشکال کردن به استاد یک امتیاز محسوب میشود در حوزه. خب به همین دلیل ممکن است من طلبهای که اشکالم به جا هم نیست، اشکالاتی بکنم و خب آقای بروجردی ناراحت میشدند بعضی وقتها، تشر میزدند. بعد برای خودشان مقرر کردند اگر یک بار دیگر تشر زدم، یا هر بار... نذر کردند روزه بگیرند یک روز را. ایشان خوب یک انسان عارفی هم بود، فقط بله، مرجع تقلید به این معنا که کار فقهی بکنند صرفاً نبود. در خاطرات ایشان آمده که ایشان رفت و آمد تغییر مأموریت ۲۴ ساعته ملائکی که موکلند و مینویسند، مینویسند را درک میکردند در جوانیهایشان. این را متوجه میشدند. کسی که اینقدر صفای باطن داشته در کنار آن هوشمندی فوقالعادهای که علمای قم از ایشان درخواست کردند، خب یک همچین کسی برای خودش برای مثلاً عصبانی شدن یا ناراحت شدن نذر کرده روزه بگیرد. حالا خدا آمده این کار را کرده.
خیلی دور برداشتیم در طول سال خدا یک مدتی موتور ما را میخواهد خاموش کند، موتور دور برداشتنمان را از توهم و خیال برداشتنمان را بیاورد، ما را در یک سطحی نازلتر قرار دهد. گرسنگی دیگران را درک کردی، گرسنگی خودت روز قیامت... روز قیامت خیلی طولانیتر است از همه عمر ما. حالا برای بعضیها ممکن است خدا لطف کند روز قیامتشان کوتاه در نظر بگیرد، مثل شهدا. و اینکه اساساً این احساس ضعف را آدم ادراک بکند: من چه موجود ضعیفی هستم. با یک آب، با یک لقمه غذا چهجوری این جسمم ظاهراً احیا میشود. البته روزه برای جسم (الان دیگر دانش روز هم متوجه شده که بسیار مفید است) ولی این ضعف برطرف میشود و تو خودت را اسیر این ضعف کردی تا یک چیزهایی را بفهمی، یک چیزهایی که در اوج نشاط و سیرابی آره متوجه نمیشوی. بعضی چیزها را آدم الان متوجه میشود.
و آخرین نکتهای که میخواهم عرض بکنم از روزه، همین گرسنگی، همین ضعف، یک قسمتهایی از فهم ما را باز میکند. به همین فرمودند که "ثَمَرَةُ الصَّوْمِ الْحِكْمَةُ". ما هیچ وقت مثل ماه مبارک رمضان خوشفهم نمیشویم. خوشفهمی که گرسنگی به آدم میدهد. در روایت فرمودند که اگر میتوانی خدا را با شکم گرسنه ملاقات کنی، این کار را بکن. میتواند این معنایش این باشد که اگر میدانید زمان مرگت کی هست، شما مثلاً قبلش غذا نخور، روزه باش، یا گرسنه باش. بعضی از عرفای بزرگ بودند، اساتیدمان به بنده میفرمودند (حالا اسم نبرم) که آن سه روز آخر تقریباً هیچی نخوردند. حالا آنها متوجهاند که کی میخواهند پرواز کنند و روحشان به نزد پروردگار عالم برود و الی آخر. ما هنگام نماز هم همینطور، دعا و عبادت هم همینطور. یکی از دلایل کمرونق بودن مجالس در شبهای ماه مبارک رمضان به دلیل اینکه مردم غذا خوردند. اصلاً کسی که زیاد غذا خورده، از او زیاد نباید انتظار دین و ایمان داشته باشی. سرزندگی و گرسنگی فکر آدم را باز میکند.
ملایی: یک جملهای فرمودید: گرسنگی (حالا به معنای عامش) و بعد به معنای روزهداریاش فرمودید حکمت را به انسان...
حجت الاسلام پناهیان: بله، بله. در روایت مکرر فرمودند حکمت را در انسان جاری میکند.
به همین دلیل عصرهای ماه مبارک رمضان وقت مناسبی است برای قرآن خواندن. حالا کسی اگر سحری کم میخورد، صبح هم میتواند قرآن بخواند. ولی باز در لحظههای گرسنگی قرآن خواندن بهتر است. یک مقدار آدم بر این ضعف جسمیش غلبه کند، بعد میبیند قرآن را بهتر میفهمد. پس روزه یک کمک بزرگی است برای فهم و خوشفهمی انسان، برای فهم برخی از مطالبی که آدم در زمانهای عادی آن مطالب را نمیفهمد، خوب نمیفهمد، خوب متوجهش نمیشود، به ویژه ابعاد اجتماعی.
حالا آخرین نکات را اجازه بدهید من در مورد ماه رمضان و وضعیت جهانی عرض کنم. بله. مؤمنین هیچ وقت نمیتوانند در لاک خودشان محدود بمانند. اگر کسی دیدید در لاک خودش محدود ماند، این از ایمان بهره کافی نبرده، از دین بهره کافی نبرده. بله. شما میبینید که مؤمن در روایت میفرماید: "الْمُؤْمِنُ غَرِيزَةُ النَّصِيحَةِ" غریزه مؤمن نصیحت است، دلسوزی برای دیگران. اگر دیدید در ماه رمضان احساس انقلابی در افراد ضداستکباری بیشتر شد، قویتر شد، تعجب نکنید. الان دارد غصه میخورد برای همه گرسنگان جهان. این روزه بهترین اثرش را گذاشته روی این آدم. التماس دعا بگویید. باریکلا به این آدم توجه کنید که آن معنویتش بالا رفته. ببینید ما اگر برای محرومین غزه الان دل نسوزانیم (حالا روز قدس هم در آخر ماه رمضان خواهد بود دیگر) وقتهای دیگر آدمش نیستیم که دل بسوزانیم برای مردم گرسنه جهان. ما باید برای همه محرومین، نه محرومینی که فقط گرسنهاند. محرومینی که از نظر فرهنگی، اینقدر انسانها هستند رفاه ظاهر مادی دارند ولی از نظر روحی و فرهنگی، از نظر فکری و اراده تضعیف شدند با مفاسدی که سرشان ریخته شده، بله، با جهانسلطهای که کرده. آره. ما باید برای همه اینها بسوزیم و وقتش ماه رمضان است. ماه رمضان ما آدم نشویم، یعنی اینقدر آدم نشویم، وقتهای دیگر این آدمیت نمیرسیم. کار سختتر است. و باید در ماه رمضان جهانی بشویم، در لاک فردیت خودمان یکوقت فکر نکنیم باید فرو برویم.
وقتی که ما در ماه رمضان بنا شده به ایران همدل برسیم، اثر ایران همدل چه بود؟ ما را برد کمک به لبنان و غزه را بله دامن زد. ما این غصه را باید در دل خودمان داشته باشیم. چه انتخاب عجیبی بوده! حالا الان تا روز قدس خیلی مانده، ولی روز قدس را در ماه رمضان قرار دادند، آخرین جمعه ماه مبارک رمضان. چون عالیترین وضعیت روحی، فکری و معنوی و از نظر حکمت را انسان در پایان ماه مبارک رمضان دارد. الان میفهمی درد محرومین عالم را یا نه؟ بسم الله، یک کاری بکن، یک حرکتی.
ملایی: خیلی ممنونم حاج آقای پناهیان بزرگ. خدا سلامتیتان بدهد و انشاالله هفته آینده هم عمری باشد و سعادت، دوباره دوشنبه ببینیم شما را. با اجازهتان من با بینندههای عزیزم باشم. قبل از اینکه خداحافظی بکنیم عرض میکنم خدمت شما که یکی دو نکته را با هم مرور بکنیم:
اولاً هنوز روزهای آغازین ماه مبارک رمضان است، امروز روز پنجم. قربانی ماه رمضان برنامه «سمت خدا» را لطفاً حمایت بکنید مثل همیشه. به کانال و این صفحات مراجعه بکنید، زیرنویسها را در طول برنامه این روزها بیشتر دقت بکنید و در نهایت عدد ۱۴ را به 20000303 پیامک بفرمایید.
به مناسبت این قربانی یک نکته دیگر هم عرض بکنم: میدانید که برنامه «سمت خدا» در ارتباط بسیار بسیار دقیقی برای کارهای عامالمنفعه است با موسسه حضرت أم المؤمنین خدیجه کبری سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْهَا که بازوی موسسه حضرت خدیجه، گروههای جهادی هستند. در فصلهای مختلف کارهای مختلفی را انجام میدهند. قرار است به نام حضرت عَلَيْهِ السَّلَامُ سفره افطار و اطعام از روزهداران در سراسر کشور به همت همین گروههای جهادی اتفاق بیفتد. دمتان گرم که در این قصه هم به فضای مجازی برنامه ما عنایت دارید. جزئیات آنجا بیشتر پیگیری میکنید. این را هم خدمتتان ارائه بکنم ببینیدش.
و بعد عرض میکنم خدمت شما که اگر دوست دارید سالنامه ویژه برنامه «سمت خدا» سال ۱۴۰۵ را تهیه بکنید، عبارت «سالنامه» را به 20000303پیامک بفرمایید. سالنامه سمت خداست. اتفاقات جالبی در آن است، مطالب قشنگی در آن است. و مثلاً یک نمونهاش: آقا اول هر ماه یکی از حضرات یک نکته دارند، دوم هر ماه یکی دیگر از بزرگواران. به صورت مرتب و قشنگ، پیوسته. مثلاً دیروز چهارم ماه رمضان بوده، در صفحه چهارم هر ماه حاج آقای فرحزاد یک نکته دارند. حالا اتفاقی باز شد و ذکر خیر حاج آقا شد. سلام میکنم. چهارم هر ماه نکتهای از حاج آقای فرحزاد آمده. امروز الان اینجا من دارم میبینم چهارم فروردین را، روبهروی من باز شده. و به همین ترتیب. اگر بخواهید تهیهاش کنید، عبارت «سالنامه» را به 20000303 پیامک بکنید، دوستان راهنماییتان میکنند که چهجوری تهیه بشود.
و حرف آخر اینکه امروز قرآن کریم را محضرش هستیم، همچنان صفحه ۱۲۱ قرآن کریم و آیاتی که تلاوت خواهند کرد را تقدیم میکنیم به محضر آقاجانمان آقا امام زمان سَلَامُ اللَّهِ وَصَلَوَاتُهُ عَلَيْهِ. و اینجوری میگوییم: آقا جان، شما قرآن ناطقید. از شما میخواهیم کمکمان کنید ماه رمضانمان یک ماه رمضانی باشد که حاج آقای پناهیان فرمودند: تفکر بهتر، ذهن جامعتر و مدیریتشدهتر برای همدلی ورزیدن با دیگران و دستگیری از مستمندان. در پناه حضرت حق باشید. خدا نگهدارتان
صفحه121 قران کریم.